Pişmanlık Nedir?
Pişmanlık, İngilizce karşılığı “remorse” veya “regret” öznenin bir eylem veya eylemsizlik sonucu hissetmiş olduğu bir duygudur. Bu duyguyu derinlemesine incelediğimizde üzüntü, suçluluk, utanç gibi başka duyguları da barındırdığını, birlikte bu duyguların da hissedildiğini söylemek mümkün. Pişmanlık “remorse” anlamında “vicdan azabı” olarak da dilimize çevrilmektedir, bu bağlamda vicdan azabı ile pişmanlık arasındaki farkı belirtmek de faydalıdır. Öznenin davranışı sonucu etkilenen bir obje varsa buna “vicdan azabı” kavramını da karşılayan “remorse”, özne tarafından etkilenen bir obje yoksa buna “regret” denmektedir (Akhtar, 2009). Örneğin birinin başkasına zarar vermesi “remorse” olan pişmanlık olarak, birinin 17 yaşında okulu bırakması ve bu davranışla alakalı hissettiği duygu ise “regret” olan pişmanlık olarak düşünülebilir. Dolayısıyla bu bağlamda bakıldığında remorse nesne odaklıdır çünkü ötekiyle ilişkilidir, regret ise bireyin kendi narsizmiyle alakalıdır çünkü libido kendine dönmüştür (Akhtar, 2009). Hangi anlamda kullanılırsa kullanılsın özne pişmanlık içerisinde “keşke” ve geçmişe dair değiştirilmek istenen olayların fantezilerini barındırır. Özne pişmanlık duyduğu olayın niteliğine, özne üzerindeki etkisine dayalı olarak zihninde tekrar tekrar yaşantılayabilir ve daha farklı olabilecek sonlar üzerinde düşlemleri olabilir. Bu açıklamaların ışığında yazıda pişmanlık kavramı mazoşizm, ego ve süperego fonksiyonları, savunma mekanizmaları bağlamında incelenmiştir.
Pişmanlık ve Mazoşizmin İlişkisi Nedir?
Pişmanlıkla ilişkili bir kavramın mazoşizm olduğu düşünülebilir. Mazoşistik bir davranış örüntüsünün içerisinde pişmanlık hissedilebilir çünkü bilinçdışı bir şekilde tekrarlı bir biçimde kendine zarar verecek davranışları bulunan özne davranışın sonucundan memnun olmadığı ve geçmişe dair “keşkelerinin” olduğu çaresiz hissettiği bir hal alabilir, bu durum pişmanlıkla örtüşür niteliktedir. Bu pişmanlık duygusunun iyileştirici yönü ise terapi odasında ortaya çıkabilir. Örneğin öznenin bilinçdışı bir şekilde benzer özellikleri olan fakat özneye iyi gelmeyen tercihleri olabilir. Bu dinamiğin terapist tarafından yorumlanması danışana pişmanlık duygusu ve depresif bir hal uyandırabilir fakat iç görü ve iyileşme için de bir yol açmış olur (Adler, 2013). Yani pişmanlık ile; “keşke böyle olsaydı” düşüncesinden “keşke böyle olmasaydı” düşüncesine bir geçiş ve davranışın özne için anlamlan kazandığı bir hal almış olur.
Pişmanlığın Ego ve Süperego Fonksiyonları Üzerindeki Etkisi Nelerdir?
Pişmanlığın uzun süreli halinde ego ve süperego fonksiyonlarında kayıplar ve öznede dolayısıyla işlev kayıpları gözlemlenebilir. Ego fonksiyonlarındaki kaybın belirtisi öznenin olayları iç dünyasında ve dış gerçeklik çerçevesinde değerlendirmesindeki bozukluklar olarak değerlendirilebilir. Süperego fonksiyonlarındaki bozulma ise öznenin geçmişte yaşanan pişmanlık duyduğu olayın sonucuna dair kendini aşırı eleştirmesi, kendini affedememesidir (Akhtar, 2017). Pişmanlık aynı zamanda geri dönüşü olmayana özlem barındırabilir, “keşke” barındıran düşlemler, yas ile ego ve süperego fonksiyonlarında bozulmaları olan özne depresif hissedebilir (Rosen, 1970).
Savunma Mekanizmalarında Pişmanlık Nasıl Görülebilir?
Salman Akhtar tarafından öznenin pişmanlık duygusuyla baş edebilme amacıyla hafifletici unsuru olarak telafi etme davranışı gözlendiğini ifade edilmiştir (Akhtar, 2020). Bu “telafi etme” davranışları savunma mekanizmalarından yapıp bozma savunma mekanizmasıyla örtüşür niteliktedir. Yapıp bozma savunma mekanizması öznenin davranışı sonrası ortaya çıkan bilinçdışı duyguları “telafi etme” çabasıyla başka bir davranışta bulunduğu savunma mekanizmasıdır (McWilliams, 2020). Pişmanlık da öznenin davranışları sonucu (önce yaptığı) telafi etme arzusuyla (sonra bozup, düzeltme çabası içinde olduğu) bir dinamiği ortaya çıkarabilir. Örneğin partneriyle tartışan birinin yaşamış olduğu pişmanlık sonucu sürekli onun istediği gibi davranmaya çalışması önce yaptığını sonra da bozmak için ve pişmanlık duygusunu telafi edebilmek için bilinçdışı bir şekilde partnerinin arzusu yönünde davrandığını gösterebilir. Savunma mekanizmalarından yer değiştirme öznenin bir duygu, düşünce, davranışın kaygıya yol açıcı sebeplerinden dolayı ilk nesnesinden başka bir nesneye yöneldiği bir mekanizmadır (McWilliams, 2020). Kaygıya yol açıcı sebeplerden başka bir nesneye yönelen özne, davranışın niteliğine göre kendisinin etkilendiği unsurda suçluluk da içeren bir pişmanlık hissedebilir.
Kaynakça
Adler, K. S. (2013). The anatomy of regret: from death instinct to reparation and symbolization through vivid clinical cases. London: Karnac.
Akhtar, S. (2009). Comprehensive Dictionary of Psychoanalysis. London: Karnac.
Akhtar, S., & Siassi, S. (Eds.). (2017). Regret: Developmental, Cultural, and Clinical Realms. Routledge.
Akhtar, S. (2020). Acının kaynakları: Korku, açgözlülük, suçluluk, kandırma, ihanet ve intikam (E. Gezmiş Çev.). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları (Orijinal eser 2014 yılında basılmıştır).
McWilliams, N. (2011). Psikanalitik tanı: Klinik süreç içinde kişilik yapısını anlamak (E. Kalem Çev.). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları (Orijinal eser 2011 yılında basılmıştır).
Rosen, I. M. (1970). Ego psychology of depression with implications for treatment. Journal of religion and health, 9(3), 250–257. https://doi.org/10.1007/BF01532323